Bâtın koz ne? İstikrarları nasıl değiştirebilir? ‘İran’ın elinde 450 kilo var’

BEĞENDİM

ABONE OL

News

ABD ve İsrail’in haftalar süren hava hücumları İran’ın nükleer programını maksat aldı; lakin ortaya çıkan tablo, krizin sona ermekten çok daha karmaşık bir etaba evrildiğini gösteriyor. Yetkililer ve uzmanlara nazaran taarruzlar Tahran’ın nükleer altyapısına önemli ziyan verirken, İran’ın nükleer silah üretimi için kritik değere sahip ögelerin değerli bir kısmını koruduğu bedellendiriliyor.

Bu tablonun yansıması, alandaki gelişmelerle paralel ilerleyen diplomatik temaslarda da açık biçimde görüldü. ABD ile İran ortasında yürütülen diplomatik temaslar, Pakistan’ın başşehri İslamabad’da gerçekleştirilen uzun soluklu görüşmelerle devam etti. ABD Lider Yardımcısı JD Vance, iki taraf ortasında yaklaşık 21 saat süren müzakerelerin mutabakat olmadan sona erdiğini açıkladı.

Vance, görüşmelerin başarısızlıkla sonuçlanmasının temel nedeninin İran’ın nükleer programına ait tavrı olduğunu belirterek, “Basit gerçek şu ki, nükleer silah edinmeye çalışmayacaklarına ve bu gayeye süratle ulaşmalarını sağlayacak araçları aramayacaklarına dair net bir taahhüt görmemiz gerekiyor” sözlerini kullandı.

İran tarafı ise müzakerelerin çökmesini Washington yönetiminin “aşırı taleplerinden geri adım atmamasına” bağladı. Tahran, nükleer faaliyetlerinin barışçıl gayeli olduğunu savunmayı sürdürürken, ABD’nin taleplerini egemenlik ihlali olarak nitelendiriyor.

Fotoğraflar: AP

SALDIRILAR PROGRAMI ZAYIFLATTI LAKİN DURDURAMADI

Müzakereler öncesi ABD ve İsrail tarafından son haftalarda gerçekleştirilen hava akınlarında, İran’ın nükleer programıyla irtibatlı olduğu sav edilen çok sayıda amaç vuruldu. Bu kapsamda:

* Nükleer araştırma laboratuvarları ve bilimsel tesisler imha edildi.
* Savaş başlığı geliştirme çalışmalarında kullanıldığı öne sürülen altyapılar gaye alındı.
* Üretim tesislerinden biri yok edilerek uranyum zenginleştirme zinciri sekteye uğratıldı.

ABD’nin evvelki periyotta gerçekleştirdiği askeri operasyonlarda ise Fordow ve Natanz’daki yer altı zenginleştirme tesisleri ağır hasar aldı. Bu taarruzlarda, bilhassa sığınak delici Massive Ordnance Penetrator (GBU-57A/B MOP) bombalarının kullanıldığı bildirildi. Ayrıyeten İsfahan’daki nükleer altyapı, Tomahawk füzeleriyle maksat alındı. Fakat tüm bu operasyonlara karşın, uzmanlara nazaran İran’ın nükleer kapasitesi büsbütün ortadan kaldırılmış değil.

KRİTİK STOKLAR KORUNDU MU?

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı bilgilerine nazaran İran, yaklaşık 450 kilogram düzeyinde, silah üretimine yakın derecede zenginleştirilmiş uranyum stokunu elinde bulunduruyor. Bu ölçünün yaklaşık yarısının, İsfahan’daki nükleer tesisin derinliklerinde yer alan tünellerde saklandığı belirtiliyor.

Uzmanlar, bu stokun korunmuş olmasının ABD açısından en büyük stratejik problemlerden biri olduğuna dikkat çekiyor. Zira bu ölçüde zenginleştirilmiş uranyum, kısa müddette nükleer silah üretimine dönüştürülebilecek kapasite manasına geliyor. Eski Beyaz Saray yetkililerinden Eric Brewer, İran’ın bu çeşit stratejik gereçleri basitçe teslim etmeyeceğini belirterek, “Tahran, bu stoklar konusunda geçmişte talep ettiğinden daha yüksek ödünler isteyecektir” değerlendirmesinde bulundu.

‘İRAN BİRDEN FAZLA NÜKLEER BAŞLIK ÜRETEBİLECEK HAMMADDEYE SAHİP’

Konuyu İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa’ya danıştığımda “Uluslararası Atom Gücü Kurumu’nun Şubat 2026 tarihli raporuna nazaran, İran’ın 13 Haziran 2025 prestijiyle toplam zenginleştirilmiş uranyum stoku 9.874,9 kilogramdı; bunun 450 kilogramı yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyum hekzaflorür formundaydı. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu Genel Yöneticisi Grossi’ye nazaran bu stokun en az yarısı, yani yaklaşık 220 kilogramı, İsfahan nükleer kompleksindeki yeraltı tünel sisteminde depolanıyor” sözlerini kullandı ve şöyle devam etti:

— Milletlerarası Atom Gücü Kurumu’nun tarifine nazaran ‘anlamlı miktar’, bir nükleer patlayıcı yapılması ihtimalinin dışlanamayacağı eşik ölçüsü demek. Yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum için bu eşik ise 25 kilogram U-235. İran’ın yüzde 60’lık stoku, yüzde 90’a yükseltildiğinde yaklaşık dokuz nükleer silaha yetecek fisil gereç sağlayabilecek kapasitede. Hasebiyle bu ölçü, İran’ın birden fazla nükleer başlık üretebilecek hammaddeye sahip olduğu manasına gelir.

— Lakin silah üretimi yalnızca kâfi ölçüde silah sınıfı uranyuma sahip olmakla hudutlu değil; metalik forma dönüşüm, başlık tasarımı ve minyatürizasyon üzere kademeler da gerekli. Mevcut datalar, İran’ın bu teknik adımları tamamladığına dair direkt bir delil sunmuyor.

URANYUM ZENGİNLEŞTİRME TARTIŞMASI

İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerinden büsbütün vazgeçmeyi reddederken, bu faaliyetlerin barışçıl güç üretimi kapsamında olduğunu savunuyor. ABD’nin özel temsilcisi Steve Witkoff ise İran’ın itimat vermesi için yerli zenginleştirmeyi sonlandırması ve dış kaynaklardan yakıt temin etmesi gerektiğini lisana getirmişti. Şubat ayında yapılan görüşmelerde İran’ın, yüzde 60 düzeyinde zenginleştirilmiş uranyumu yüzde 20 düzeyine düşürmeyi teklif ettiği öne sürüldü. Analistlere nazaran;

* Yüzde 60 zenginleştirilmiş uranyum: Silah düzeyine yaklaşık bir haftada ulaşabilir.
* Yüzde 20 zenginleştirilmiş uranyum: Birkaç hafta gerektirir.

İRAN’IN SİLAH SINIFI URANYUMA ULAŞMA MÜDDETİNDE KRİTİK KIRILMA

“ABD Stratejik Komutanlığı’nın 2025 Kongre durum raporuna nazaran, İran’ın kestirimi breakout mühleti, yani bir nükleer silah için kâfi silah sınıfı uranyum üretme müddeti, evvelki 10-15 günlük iddialardan bir haftanın altına düştü” diyen Oral Toğa, “Bu teknik olarak mümkün, zira yüzde 60’tan yüzde 90’a zenginleştirme adımı, fizyon fiziği açısından görece küçük bir farkı kapamayı gerektirir” dedi. Toğa, şu değerli bilgilerin altını çizdi:

— Tek bir 175 adetlik IR-6 santrifüj kaskadı, yüzde 60’lık gereçten başlayarak yaklaşık 25 günde bir silaha yetecek kadar silah sınıfı uranyum üretebilir; birden fazla kaskad paralel çalıştırıldığında bu müddet orantılı olarak kısalır. Kimi teknik değerlendirmeler, mevcut yüzde 60’lık stokun tamamının kesintisiz bir süreçle yaklaşık üç haftada silah sınıfına yükseltilebileceğini hesaplıyor.

— Fakat bu varsayımlar, tesislerin sağlam olduğunu, kaskadların hazır olduğunu ve sürece müdahale edilmediğini varsayıyor. Haziran 2025 ve Şubat 2026 taarruzları sonrasında Natanz’ın yüzde 75, Fordo’nun yüzde 30 oranında hasar gördüğü varsayım ediliyor; bu da taarruz öncesi breakout mühleti iddialarının artık geçerli olmadığı manasına gelir. Saldırı sonrası değerlendirmelerde, bir silaha yetecek silah sınıfı gereç üretimi için yaklaşık 12 haftalık bir müddet öngörülüyor.

YER ALTINDAKİ KAPALI TESİSLER

Uzmanlar, İran’ın nükleer kapasitesinin en kritik kısmının yer altındaki derin ve güçlendirilmiş tesislerde bulunduğunu belirtiyor. Bilhassa Natanz yakınlarındaki ‘Kazma Dağı’ bölgesinde yer alan kompleks ve İsfahan’daki tünel sistemi bu kapsamda öne çıkıyor. Bu tesislerin, ABD’nin en güçlü sığınak delici mühimmatlarına karşı dahi yüksek direnç gösterebilecek biçimde inşa edildiği söz ediliyor.

NÜKLEER FAALİYETLER YAKINDAN İZLENİYOR

ABD’li yetkililer, mevcut durumda İran’ın yeni uranyum zenginleştirme faaliyetleri yürüttüğüne dair somut bir bulgu olmadığını belirtiyor. Ayrıyeten, mevcut bölünebilir malzemenin uydu sistemleri aracılığıyla izlendiği söz ediliyor. ABD ve Birleşmiş Milletler’e bağlı kontrol düzenekleri ise son akınlardan bu yana İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarını diğer bir noktaya taşıdığına dair rastgele bir işaret bulunmadığını bildiriyor.

İSRAİL’İN MAKSATLARI VE OPERASYONLARI

İsrail tarafı ise İran’ın nükleer silah geliştirme kapasitesini sınırlamak emeliyle çok sayıda gayeye yönelik operasyonlar gerçekleştirdiğini açıkladı. Bu gayeler ortasında:

* Tahran etrafındaki araştırma tesisleri
* Bir üniversite laboratuvarı
* Parchin askeri üssünde yer alan yüksek patlayıcı test tesisleri yer aldı.

Ayrıca İsrail’in, İranlı nükleer bilim insanlarını da maksat aldığı, lakin bu operasyonların ayrıntılarının kamuoyuyla paylaşılmadığı üzerinde de duruluyor.

‘TEKNİK FORMÜLLER NE OLURSA OLSUN SİYASİ UZLAŞMA SON DERECE GÜÇ’

İran’ın uranyum zenginleştirmeyi egemenlik hakkı olarak görmesi, gelecekte yapılabilecek yeni bir nükleer muahedenin sonlarını sizce nasıl belirler? Bu noktada ABD’nin ‘tam kısıtlama’ talebi ile İran’ın ‘sınırlı devam’ yaklaşımı ortasında gerçekçi bir orta yol mümkün mü?

Bu soruma Oral Toğa, “İran, uranyum zenginleştirmeyi Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nın 4. Hususu kapsamında barışçıl nükleer güç kullanımından kaynaklanan egemenlik hakkı olarak görüyor. Sıfır zenginleştirme şartı içeren rastgele bir muahedeyi reddetmesi, Tahran’ın dengeli durumuyla uyumlu” karşılığını verdi ve şu kıymetli bilgileri paylaştı:

— ABD’nin temel talebi İran topraklarında uranyum zenginleştirmenin büsbütün durdurulması. İran ise ölçeği küçültmeye hazır olduğunu lakin programı sıfırlamayı kabul etmeyeceğini belirtiyor. Bu iki durum ortasında gerçekçi bir orta yol teorik olarak mevcut. Kapsamlı Ortak Aksiyon Planı (KOEP) bunu kısmen başarmıştı: yüzde 3,67 zenginleştirme tavanı, stok hududu ve güçlendirilmiş kontrol düzenekleri ile İran’ın zenginleştirme hakkını tanırken proliferasyon riskini yönetilebilir seviyede tutmuştu.

— Birtakım analistler, İran, Türkiye, Mısır ve Körfez ülkelerini kapsayan bölgesel bir ortak zenginleştirme konsorsiyumu modelini öne sürüyor. Lakin ABD’nin 2018’de KOEP’ten çekilmesi ve devam eden müzakereler sırasında askeri operasyonlara katılması, İran tarafında önemli bir itimat buhranı yarattı. Bu inanç açığı kapatılmadan, teknik formüller ne olursa olsun siyasi uzlaşma son derece güç.