ABD-İsrail çizgisinde İran çatlağı… Aksi mi düştüler? Tansiyonu bir anda tırmandıran kritik atılım neydi?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

ABD ve İsrail’in İran’a karşı başlattığı savaşta birinci günlerde dikkat çeken rejim değişikliği hedefindeki söylem birliği, çatışmanın üçüncü haftasına girilirken yerini bariz bir strateji ayrışmasına bıraktı. Washington süratli bir askeri sonuç ve hudutlu ekonomik maliyet gayesiyle hareket ederken, Tel Aviv idaresi İran’daki mevcut rejimi kökten değiştirmeye dönük daha kapsamlı ve uzun vadeli bir vizyon izliyor.

Özellikle ABD Başkanı Donald Trump, savaşın birinci günlerinde İran halkına direkt seslenerek “uzun vakit sonra sahip oldukları tek fırsatı değerlendirmeleri” ve “hükümetlerini devirmeleri” davetinde bulunmuştu. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu da emsal bir telaffuzla İran halkını “cani rejimden” kurtulmaya davet etmişti.

Ancak şu ana kadar alandaki gelişmeler ve savaşın ekonomik tesirleri, iki müttefikin önceliklerinin giderek farklılaştığı formunda yorumlanıyor. ABD, operasyonun süratle sonuçlanmasını ve global ekonomik dengelerin korunmasını önceleyen bir çizgiye yönelirken; İsrail tarafı, İran’daki siyasi yapının büsbütün çökertilmesini hedefleyen daha agresif bir strateji izliyor.

‘TRUMP PRAGMATİK DÜŞÜNÜYOR LAKİN İSRAİL’İN ANLATISI ÇOK BAŞKA’

Savaşın birinci günlerinden itibaren en çok merak edilen sorulardan biri de buydu: Trump ve Netanyahu aykırı düşebilir mi?

Bu soruyu savaşın birinci haftasında İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi ve Dış Siyaset Uzmanı Yeliz Albayrak’a danıştığımda çok değerli bir noktaya dikkat çekmişti. “Ters düşebilirler. Zira Trump pragmatik düşünüyor; ekonomik ve güç istikrarları açısından burada baş aktörün kendisi olması gerektiği düşüncesinde” yanıtını veren Yeliz Albayrak, şöyle devam etmişti:

— Trump, Çin ve Rusya’nın İran’dan uzaklaştırılması gerektiğini savunuyor. Güç, altın rezervleri, petrol ve doğalgaz rezervlerinin kendi belirlediği kurallar üzerinden kurgulanması gerektiğine dair bir bakış açısına sahip.

— Fakat İsrail’in anlatısı bu halde değil. İsrail daha çok, tüm Orta Doğu’nun istikrarsızlaştırıldığı; kendi denetiminde, daima gündemde tutulan ve yayılmacı siyasetlerin bölgedeki bütün ülkelere nüfuz edecek biçimde kurgulandığı bir sistem istiyor. Özetle, ortak bir operasyon yürütüyor olsalar bile iki tarafın da birebir çıktıları hedeflemediği düşünülebilir.

— Şayet rejim değişikliği hedefleniyorsa, bunun içeriden ayarlanma ihtimali de var. Fakat rejim değişikliği en çok İsrail’in işine gelecektir. Zayıflatılmış bir sistemin ortaya çıkması onlar için kıymetli. İçerideki muhalefetle görüşülmüş olabilir; hatta muhalefet için bir önder bile belirlenmiş olabilir. Zira sıkça lisana getirildiği üzere, İran’da muhalefetin belirgin bir lideri yok. Şu ana kadar gelen sinyaller bu istikamette değil; fakat bu türlü bir hazırlığın yapılmış olma ihtimali de göz arkası edilemez.

PEKİ, TANSİYONU GÜN YÜZÜNE ÇIKARAN KIRILMA NOKTASI NE OLDU?

İki ülke ortasındaki görüş ayrılıkları, İsrail’in İran’ın Basra Körfezi’ndeki devasa Güney Pars doğalgaz alanına düzenlediği akının akabinde gün yüzüne çıktı. Kelam konusu saha, İran ile Katar ortasında paylaşılan ve dünyanın en büyük doğalgaz rezervlerinden biri olarak biliniyor.

Trump, akının akabinde yaptığı açıklamada, ABD’nin operasyondan haberdar olmadığını ve Katar’ın da rastgele bir rolü bulunmadığını belirtti. Fakat ABD, İsrail ve Orta Doğu’dan çok sayıda yetkili, bu açıklamayı yalanlayarak İsrail’in Washington’ı atak öncesinde bilgilendirdiğini tabir etti.

Saldırının akabinde güç piyasalarında sert dalgalanmalar yaşandı. Petrol fiyatları süratle yükselirken, İran’ın Katar’daki doğalgaz tesisleri ile Suudi Arabistan’ın başşehrine yönelik misilleme taarruzları, bölgesel tansiyonu daha da tırmandırdı. Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin büyük ölçüde aksaması, global ticaret üzerinde önemli baskı yarattı.

TRUMP’IN İKİLEMİ: ASKERİ MUVAFFAKİYET MI, EKONOMİK İSTİKRAR MI?

Washington Post’ta yer alan haberde ABD idaresi içinden konuşan yetkililere nazaran Trump, bir yandan İran’a yönelik askeri operasyonların yarattığı yıkıcı etkiyi ‘başarı’ olarak değerlendirirken, öbür yandan global iktisatta ortaya çıkan ağır sonuçlar karşısında kaygı duyuyor.

Savaşın şu ana kadar 13 Amerikalının (7’si İran misillemelerinde, 6’sı ise İran atakları ilişkili uçak kazaları) hayatını kaybetmesine yol açtığı ve ABD kamuoyunda takviyesinin sonlu kaldığı belirtilirken, Trump’ın karar alma sürecinde dalgalı bir tavır sergilediği söz ediliyor.

Bu durum, Washington’ın savaş amaçlarına ait iletilerinde da belirsizlik yaratıyor. Beyaz Saray, operasyonun net maksatlara sahip olduğunu savunarak tenkitleri reddediyor. ABD’li yetkililere nazaran ‘Destansı Öfke Operasyonu’ ismi verilen askeri plan dört ana maksat üzerine konseyi:

* İran’ın balistik füze programının yok edilmesi
* İran donanmasının etkisiz hale getirilmesi
* Bölgesel müttefik ağının dağıtılması
* İran’ın nükleer silah elde etmesinin kalıcı olarak engellenmesi

Ancak bu amaçlar ortasında rejim değişikliğinin açık biçimde yer almaması, İsrail ile ABD ortasındaki temel görüş ayrılığını ortaya koyuyor.

WASHİNGTON’DA ‘İSRAİL ETKİSİ’ TARTIŞMASI

Yine Washington Post’ta yer alan bir tahlil habere nazaran, savaşın art planında İsrail’in rolü, ABD iç siyasetinde de tartışma konusu haline geldi. Netanyahu’nun aylar süren diplomatik uğraşlarla Trump idaresini İran’a saldırmaya ikna ettiği tarafındaki değerlendirmeler, bilhassa ‘Önce Amerika’ çizgisini savunan bölümlerin tepkisini çekti.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun İsrail’in kararlılığının Washington’ı harekete geçirdiğini ima eden açıklamaları da bu tartışmaları alevlendirdi. Tartışmalar, ABD’nin terörle gayret siyasetlerinden sorumlu üst seviye yetkililerinden Joe Kent’in istifasıyla daha da derinleşti. Kent, istifa açıklamasında ABD’nin “İsrail ve güçlü Amerikan lobisinin baskısı nedeniyle” Orta Doğu’da yeni bir savaşa sürüklendiğini öne sürdü.

İSRAİL’İN STRATEJİSİ: REJİM DEĞİŞİKLİĞİ ODAKLI ASKERİ BASKI

Sahadaki askeri bilgiler, İsrail’in operasyonlarını büyük ölçüde İran’ın iç güvenlik yapısını amaç alacak formda kurguladığını gösteriyor. Orta Doğu’daki güvenlik kaynaklarına nazaran yaklaşık 8 bin taarruzun yüzde 40’ı, İran’daki güvenlik güçleri ve iç baskı sistemlerine yönelik gerçekleştirildi.

İsrail, savaşın birinci günlerinde İran’ın dini lideri olan Ali Hamaney amaç alarak öldürdüğünü açıklarken; üst seviye isimler ortasında Ali Laricani ve Gulam İstek Süleymani üzere değerli figürlerin de hayatını kaybettiği bildirildi.

Buna karşın hem ABD hem de İsrail istihbarat üniteleri, İran rejiminin şimdi ‘çözülmediği’ ve iktidarını koruduğu konusunda hemfikir. İsrailli planlamacılar, hava ataklarıyla direkt rejim değişikliği sağlamanın güç olduğunu kabul ediyor. Fakat ağır bombardımanın, İran içindeki muhalefeti tekrar harekete geçirebileceği ve güvenlik güçlerinin baskı kapasitesini zayıflatabileceği bedellendiriliyor.

SAHADAKİ GERÇEKLİK: REJİM AYAKTA, MUHALEFET ZAYIF

İsrail’in beklentisinin bilakis, İran’da geniş çaplı bir halk ayaklanması şimdi gerçekleşmedi. Hatta kimi İsrailli yetkililer, muhalefetin sokaklara çıkması durumunda güvenlik güçleri tarafından sert halde bastırılacağını öngörüyor.

Batılı istihbarat kaynakları ise ısrarla İran güvenlik aygıtı içinde kimi çatlak işaretleri bulunduğunu; bilhassa İhtilal Muhafızları ile Besic güçleri ortasında tansiyon yaşandığını aktarıyor. Fakat bu durumun kısa vadede rejimin çökmesine yol açacak seviyede olmadığı belirtiliyor.

İran’da ayrıyeten üst seviye yöneticilerin bağlantı güvenliği nedeniyle elektronik haberleşmeden kaçındığı, bu durumun da komuta denetim süreçlerini zorlaştırdığı tabir ediliyor.

KONGRE’DE AÇIK İTİRAF: GAYELER FARKLI

Washington Post’ta yer alan haberde ABD Kongresi’nde yapılan son oturumlar iki ülke ortasındaki ayrışmayı doğrular nitelikte… Ulusal İstihbarat Yöneticisi Tulsi Gabbard, ABD ve İsrail’in savaş maksatlarının farklı olduğunu açıkça tabir etti.

Demokrat Temsilci Joaquin Castro’nun sorusu üzerine Gabbard, “Başkan tarafından belirlenen amaçlar, İsrail hükümetinin gayelerinden farklıdır” dedi. Diğer taraftan Netanyahu ise kamuoyuna yaptığı açıklamalarda iki ülke ortasındaki uyumun güçlü olduğunu savunmaya devam ediyor. Lakin ABD’nin Güney Pars saldırısından habersiz olduğu istikametindeki iddiayı direkt doğrulamaktan kaçındı.

İsrail Başbakanı, “Başkan Trump ile benim kadar koordineli çalışan iki başkan olduğunu sanmıyorum” tabirlerini kullandı. Bununla birlikte, İsrail’in kimi operasyonları tek başına yürüttüğünü de kabul etti.

EKONOMİK TESİRLER ÇOK BÜYÜK! GÜÇ PİYASALARINDA ŞOK

Savaşın global iktisat üzerindeki tesiri süratle derinleşiyor. Petrol fiyatları varil başına 110 doların üzerine çıkarken, bir iki gündür bu sayının altını indi. Fakat şu bir gerçek ki Hürmüz Boğazı’nın büyük ölçüde kapanması global güç arzını önemli biçimde tehdit ediyor.

ABD idaresi içinde, İsrail’in İran’ın güç altyapısını amaç alan ataklarının global ekonomik istikrarı tehlikeye attığı tarafında tenkitler yükseliyor. Üst seviye bir ABD’li yetkili, “İsrail rejim değişikliği için yakıp yıkma stratejisi izliyor, bu bizim gayemiz değil” kelamlarıyla ayrışmayı açık biçimde lisana getirdi.

Washington Post’un “U.S.-Israeli rift widens over potential endgame in Iran” başlıklı haberinden faydalanılmıştır.