Tablo bilakis döndü: İran’ın sessiz zaferi! ‘Yeni bir nükleer seçenek’

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Donald Trump, çatışmalar boyunca ve sonrasında tek bir iletisi öne çıkardı: ABD maksatlarına ulaşmış, İran ağır darbe almış ve Washington istediği sonucu elde etmişti. Beyaz Saray’ın telaffuzunda savaşın kazananı konusunda açıkçası pek bir belirsizlik yoktu. Lakin savaşın dumanı dağılmaya başladıkça ve ateşkes ihtimalleri ortaya çıktıkça tablo, zafer öyküsünden çok daha karmaşık bir gerçeğe işaret etmeye başladı. 

Çünkü analistlere nazaran İran, savaşın şu basamağına kadar sessiz ama son derece değerli bir kazanım elde etti. Üstelik bu kazanım, sırf ABD ve İsrail’i değil, dünyanın en büyük ekonomilerini ve global güç piyasalarını da yakından ilgilendiriyor.

Özellikle analistler, Tahran’ın son kriz sırasında sergilediği kapasitenin bölgedeki güç istikrarlarını değiştirdiğini ve İran’a uzun yıllar tesirini sürdürebilecek yeni bir jeopolitik koz kazandırdığını belirtiyor.

Peki bu kazanım ya da kazanımlar neler? Bundan sonra neler olabilir? Biraz daha yakından bakalım…

TİCARETİN KALBİNİ YENİ BİR ‘NÜKLEER SEÇENEK’ HALİNE GETİRDİ

Savaş öncesinde dünya petrol tüketiminin ve LNG ticaretinin yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriliyordu. Basra Körfezi’ni Umman Körfezi ve Hint Okyanusu’na bağlayan dar su yolu, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt, Bahreyn ve Irak üzere güç ihracatçısı ülkelerin global pazarlara açılan en kıymetli kapısı pozisyonunda bulunuyor.

Bu nedenle bölgede yaşanacak rastgele bir güvenlik sorunu sadece Orta Doğu’yu değil, Avrupa’dan Asya’ya kadar uzanan geniş bir ekonomik alanı direkt etkiliyor. Son çatışmalar sırasında yaşanan gelişmeler ise İran’ın bu kritik geçiş noktası üzerindeki tesirini milletlerarası kamuoyuna yine hatırlattı.

Siyasi risk danışmanlığı şirketi Eurasia Group’un kıdemli analistlerinden Gregory Brew, CNN’e yaptığı açıklamada İran’ın gösterdiği askeri kapasitenin stratejik sonuçlarına dikkat çekerek, “İran, ABD ve İsrail’in ağır bombardımanına karşın Hürmüz Boğazı’nı kapatma ve kapalı tutma kapasitesine sahip olduğunu gösterdi. Bu artık Tahran’ın elinden alınamayacak yeni bir güç unsuru” değerlendirmesinde bulundu.

Brew’e nazaran bu durum İran için adeta yeni bir “nükleer seçenek” niteliği taşıyor. Bu durum Tahran’ın direkt nükleer silah geliştirmese bile global güç akışını etkileyebilecek kapasitesi sayesinde değerli bir stratejik koz elde ettiğini düşünüyor.

‘MESELE SIRF GÜÇ DEĞİL’

İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğ da ‘yeni nükleer seçenek’ benzetmesinin fonksiyon bakımından gerçek olduğunu belirterek, “Ama burada asıl problem şu: İran bunu yalnızca kriz anında fırsatçı biçimde kullanmıyor. Hürmüz’ün statüsünü kalıcı olarak değiştirmek istiyor ve bunun üç nedeni var” dedi ve şu görüşleri paylaştı:

— Birincisi caydırıcılık. Zira global petrolün yaklaşık beşte biri, günde 20 milyon varil, bu geçitten akıyor. Bu, Tahran’a anında devreye giren asimetrik bir koz veriyor. İkincisi gelir. Yaptırımlarla daralan rejimin bu geçişten doğacak gelire gereksinimi var. Üçüncüsü siyasi nüfuz. İran, ihracatı buradan geçen Arap ülkeleri ve bu bölgeye ekonomik bağı olan devletler üzerinde tesir sahibi olmak istiyor. Yani sıkıntı sırf güç değil, bölgesel tartı sorunudur.

— Lakin bir hudut var: Tam ve daima denetimin bedelini İran da öder. Kendi ihracatı tıpkı sudan geçer, Çin gelirine bağımlıdır. Boğazı daima kapatırsa Pekin’i ve Yeni Delhi’yi de karşısına alır. Bu yüzden kapasitenin hudutları ile niyeti ayırmak gerekir. Coğrafya sabit olduğu için potansiyel kaldıraç kalıcıdır. İran artık bu kozu kalıcı bir statüye çevirmeye çalışıyor. Asıl soru şu: Bu yeni statüyü kalıcı kılmayı başarabilecek mi? Bu da alandaki güce ve müzakerenin sonucuna bağlı.

YAPTIRIMLARA KARŞIN YENİ BİR İDARE MODELİ GÜNDEMDE

Son aylarda birtakım güç piyasası gözlemcileri, büsbütün kapalı bir Hürmüz Boğazı yerine İran’ın tesiri altında lakin denetimli biçimde açık tutulan bir boğaz senaryosunun global iktisat açısından daha mümkün hale geldiğini savunuyor.

Enerji ve ticaret istihbaratı şirketi Kpler tarafından yayımlanan tahlillerde, İran ile Umman’ın birlikte yönettiği bir geçiş sistemi ihtimali tartışmaya açıldı. İngiltere merkezli birtakım akademisyenler de misal görüşleri lisana getirerek, Hürmüz’de yeni bir idare modelinin ortaya çıkabileceğini öne sürdü.

Bu görüşün ardında yapısal bir gerçek olduğunu söyleyen Oral Toğa, “Hürmüz’ün su yolları ve karasuları İran ile Umman ortasında paylaşılıyor. Ana geçiş şeridi Musandam tarafından, yani Umman’a yakın geçiyor. Bu yüzden yönetilen her modelde Umman vazgeçilmez. İki ülke zati yardımcı bakan düzeyinde ortak bir protokol taslağı üzerinde çalışıyor. İran için Umman’ı işin içine katmanın asıl getirisi meşruiyet. Zira statüyü tek başına değiştiremez” dedi.

“Ama iki kıyıdaş devletin ortak düzenlemesi imajı işi kolaylaştırır, tek taraflı zorlama algısını siler ve haraç imgesini hafifletir” diyen Toğa, şöyle devam etti:

 “ABD’nin telaşı tam bu noktada ortak idare, fiyat sistemini normalleştirebilir ve İhtilal Muhafızları’nın kontrolünü kalıcı kılabilir. Lakin Umman’ın çıkarları farklı. Maskat klasik olarak tarafsız arabulucudur, açık seyrüsefere muhtaçtır ve ikincil yaptırım riskini istemez. Gerçekten kendi gemilerini İran’ın koridorunun dışından geçirerek akışı sürdürüyor. Bu da olağanlaşma istediğini gösterir. O halde en muhtemel sonuç dar ve teknik bir protokoldür. İran bunu fiili denetime çevirmeye çalışır; Umman ise milletlerarası hukukla sonlu tutmaya çalışır. Kısa yanıt şu: İran, Umman ile hukuken daha güçlü görünür, fakat Umman onu tam bir ortak yapmaz.”

PGSA GEÇİŞ TAHRAN’IN İSTEĞİNE BAĞLI OLDUĞU FİKRİNİ YERLEŞTİRDİ

Bu tartışmalar sürerken İran idaresi de boğaz üzerindeki tesirini kurumsal yapıya dönüştürecek adımlar attı. Geçtiğimiz ay kurulan Fars Körfezi Su Yolu Yönetimi (PGSA), boğazdan geçen gemilerin denetlenmesi ve kimi durumlarda geçiş fiyatlarının tahsil edilmesi hedefiyle faaliyet göstermeye başladı.

Tahran idaresinin bu teşebbüsü memleketler arası arenada büyük yankı uyandırdı. ABD idaresi, PGSA’ya yönelik yaptırım kararı alırken, nakliye şirketlerinin İran ile muahede yapmasını yasakladı. Ayrıyeten İran’a rastgele bir geçiş fiyatı ödeyen şirketlere yönelik ikincil yaptırımlar uygulanabileceği tarafında ikazlarda bulundu. Buna karşın kimi petrol tüccarları ve deniz nakliyeciliği şirketlerinin, global piyasalardaki arz meşakkatini hafifletmek emeliyle İran ile çeşitli muahedeler yaptığı tarafındaki argümanlar da dikkat cazibeli.

PGSA’nın İhtilal Muhafızları ve onun deniz gücü NEDSA üzerinden işlediğine dikkat çeken Oral Toğa, “Aslında PGSA, statüyü değiştirme gayretinin somut aracı. Gemiler, [email protected] adresinden başvuruyor; mülkiyet, sigorta, mürettebat ve yük bilgisini veriyor, müsaade alıyor. Bazıları geçiş başına 2 milyon dolara kadar ödüyor, çoğunlukla yuanla” dedi.

İsrail kontaklı gemilerin tümden yasak olduğunu, ABD kontaklı ve düşman sayılan bayraklıkların ise ağır kısıtlı olduğunu vurgulayan Toğa, “Burada üç gaye bir ortada: Birincisi, geçişi müsaadeye bağlayarak boğazın statüsünü fiilen değiştirmek. İkincisi, geçişi gelire çevirmek. Üçüncüsü, kimin geçeceğini seçerek siyasi ayrım yapmak. ABD bunu reddediyor. OFAC, 27 Mayıs’ta Economic Fury kapsamında PGSA’yı yaptırım listesine aldı; fiyat ödeyeni ve kolaylaştıranı ikincil yaptırımla tehdit etti. Hukuksal zafiyet de açık: Memleketler arası seyre açık boğazlarda geçiş kesintisiz ve süratli olmalıdır; engellenemez ve müsaadeye bağlı bir koridora çevrilemez. PGSA bu prensiple çelişiyor. Yeniden de asıl değeri bugünkü geliri değil, emsal kıymeti. Resmen tanınmasa bile bir şeyi başardı: Geçişin artık Tahran’ın isteğine bağlı olduğu fikrini yerleştirdi” biçiminde konuştu.

EKONOMİK OLARAK GERİ DÖNÜŞ HAYLİ ZOR

Pek çok uzman, Hürmüz Boğazı’nın büsbütün kapanmaması durumunda bile petrol fiyatlarında kalıcı bir jeopolitik risk primi oluşacağını düşünüyor. Güç ve yenilenebilir güç üzerine çalışmalar yapan itibarlı bir araştırma ve danışmanlık şirketi olan Wood Mackenzie’nin rafineri, kimya ve petrol piyasalarından sorumlu kıdemli lider yardımcısı Alan Gelder’e nazaran en kritik bahis, güç akışının tekrar eski düzeylerine ulaşabilmesi. Çatışma öncesinde boğazdan günlük yaklaşık 140 tanker geçiş yapıyordu.

Gelder, tanker başına talep edildiği belirtilen yaklaşık 2 milyon dolarlık geçiş fiyatının petrol fiyatlarına varil başına yaklaşık 1 dolar ek yük getirebileceğini tabir ediyor. Lakin asıl sorunun lojistik ve güvenlik riskleri olduğuna dikkat çekiyor. Öte yandan güç danışmanlık şirketi Rystad Energy’nin Jeopolitik Analiz Başkanı Jorge Leon, piyasalardaki tesirin çok daha büyük olabileceğini düşünüyor.

Leon’a nazaran petrol fiyatlarında varil başına sadece 1-2 dolarlık değil, 10 ila 20 dolar ortasında değişebilecek kalıcı bir jeopolitik risk primi oluşabilir. Bu nedenle uzmanlar, savaş öncesinde görülen varil başına 60 dolar düzeylerinin kısa vadede geri dönmesinin hayli güç olduğunu belirtiyor.

EN MAKÛS SENARYO NE?

Analistlerin en büyük korkusu ise Hürmüz Boğazı’nın uzun müddetli kapanması senaryosu. Wood Mackenzie Ekonomi Başkanı Peter Martin’e göre boğazın yıl sonuna kadar kapalı kalması halinde petrolün varil fiyatı 200 dolara yaklaşabilir. Bu türlü bir senaryo sırf güç maliyetlerini artırmakla kalmayacak, birebir vakitte global ekonomik büyümeyi önemli biçimde tehdit edecek yeni bir krizin kapısını aralayabilecek. Güç maliyetlerindeki yükseliş; ulaşım, üretim, lojistik ve sanayi dallarına direkt yansıyacak. Bu durum enflasyon baskılarını artırırken merkez bankalarının faiz siyasetlerini da yine şekillendirebilir.

KÖRFEZ ÜLKELERİ ALTERNATİF ARAYIŞINDA

Yaşanan gelişmeler, Körfez ülkelerini güç ihracatı için alternatif güzergâhlara yönelmeye zorluyor.
Suudi Arabistan hâlihazırda Doğu-Batı Boru Hattı’nı kullanarak petrol ihracatının bir kısmını Kızıldeniz kıyılarına yönlendiriyor. Birleşik Arap Emirlikleri ise Habshan-Fujairah çizgisi üzerinden Hürmüz Boğazı’nı bypass eden sevkiyatlar gerçekleştiriyor ve ikinci bir alternatif boru sınırı üzerinde çalışmalarını sürdürüyor.

Ancak tüm bölge ülkeleri için benzeri tahliller mümkün görünmüyor. Bilhassa Kuveyt, Katar ve Bahreyn üzere ülkelerin alternatif güzergâh oluşturabilmesi için milyarlarca dolarlık yeni altyapı yatırımlarına gereksinim duyuluyor. Uzmanlar, hudut aşan güç boru çizgilerinin hem siyasi hem de ekonomik açıdan son derece karmaşık projeler olduğunu vurguluyor.

KATAR İÇİN DURUM DAHA DA ZOR

Dünyanın en büyük LNG ihracatçılarından biri olan Katar açısından durum daha da karmaşık. Katar’ın Hürmüz Boğazı’na alternatif oluşturabilmesi sadece yeni boru sınırları inşa etmekle sonlu değil. Tıpkı vakitte boru sınırıyla taşınan doğal gazın sıvılaştırılarak LNG’ye dönüştürülmesini sağlayacak dev tesislerin kurulmasını da gerektiriyor.
Bu çeşit projelerin maliyetinin milyarlarca doları bulabileceği ve tamamlanmasının uzun yıllar sürebileceği belirtiliyor.

Üstelik uzmanlara nazaran yeni güç altyapıları da İran’ın füze ve insansız hava aracı kapasitesine karşı büsbütün inançlı olmayabilir. Bu nedenle alternatif sınırlar inşa edilse bile bölgedeki jeopolitik risklerin ortadan kalkması beklenmiyor.